آموزش طراحی با خودکار مشکی از خطهای ساده تا سایهزنی
با تمرینهای مرحلهای، کنترل خط، کانتور، هاشور، هاشور متقاطع، نقطهگذاری، بافت و حجمپردازی را با خودکار مشکی یاد بگیرید.
مقدمه: چرا طراحی با خودکار به کنترل خط نیاز دارد؟
طراحی با خودکار مشکی راهی برای تمرین مشاهده، کنترل خط و ساخت تیرگی است؛ اما چون جوهر خودکار دائمی است و پاککردن خطها محدود است، هر نشانه باید با دقت بیشتری اجرا شود. در این روش، بهجای تکیه بر پاککن یا محوکردن، فرم و سایه با تصمیمگیری درباره فشار دست، فاصله خطوط و تراکم نشانهها ساخته میشود.
مسیر پیشنهادی را از خطهای ساده شروع میکنیم و سپس به کانتور، هاشور، هاشور متقاطع، نقطهگذاری، بافت و حجمپردازی میرسیم. هدف، ساختن کنترل مرحلهبهمرحله است.
ابزار و آمادهسازی تمرین
پیش از شروع، سطح کار را خلوت کنید و اشیا را طوری بچینید که نور و سایه آنها قابل مشاهده باشد. کاغذ ۱۲۰ تا ۱۶۰ گرم برای تمرینهای معمول پیشنهاد میشود و برای هاشور متراکمتر میتوان کاغذ بالاتر از ۱۶۰ گرم را در نظر گرفت. در یک پروژه طبیعت بیجان آموزشی نیز کاغذ کارتریج ۲۰۰ گرم استفاده شده است.
چون پاککردن خط خودکار محدود است، پیش از هر بخش چند لحظه به شکل، تناسب و جهت نور نگاه کنید. سفیدی کاغذ بخشی از طراحی است؛ پس لازم نیست همه سطح را با نشانه پر کنید.
- خودکار مشکی
- کاغذ نسبتاً سنگین؛ حدود ۱۲۰ تا ۱۶۰ گرم برای تمرینهای معمول
- چند شیء ساده مانند کره، استوانه، مخروط، کاسه یا دونات
- یک منبع نور یکطرفه برای قابلتشخیص شدن روشنایی و سایه
تمرین اول؛ کنترل خط، فشار دست و کانتور
در تمرین اول، فشار دست را بشناسید. فشار کم، خطی روشنتر ایجاد میکند و فشار بیشتر، خطی تیرهتر میسازد؛ بنابراین فشار کمتر را برای نواحی روشن و فشار بیشتر را برای سایهها نگه دارید. بااینحال، تیرگی فقط با افزایش فشار ساخته نمیشود و تراکم خطوط و نقاط نیز نقش دارد.
پس از خطهای مستقیم، تمرین خطخطی و تغییر جهت را انجام دهید. سپس به کانتور برسید: ابتدا لبه و شکل کلی یک شیء را بدون جزئیات و سایهزنی دنبال کنید. کانتور باید پیش از ورود به سایهها تمرین شود، چون مرز درست، پایه فهم فرم است.
- یک صفحه را به نوارهایی برای خطهای افقی، عمودی و مورب تقسیم کنید.
- در هر نوار، خطهای موازی با فشار و سرعت متفاوت بکشید.
- از خطهای کمرنگ آغاز کنید و بهتدریج به خطهای تیرهتر برسید.
- چند فرم ساده را فقط با خط پیرامونی رسم کنید.
تمرین دوم؛ هاشور و چهار درجه خاکستری
هاشور را با خطهای موازی نزدیک به هم آغاز کنید. سه یا چهار ناحیه کنار هم بکشید و در هرکدام فاصله خطوط را تغییر دهید. خانه اول میتواند با خطوط کمتعداد و پراکنده روشن بماند؛ خانههای بعدی با نزدیکتر شدن خطوط تیرهتر میشوند. حرکت دست را تا حد امکان منظم نگه دارید.
برای ساخت یک گرادیان، از یک ناحیه روشن به سمت ناحیه تیره حرکت کنید و تراکم خوشههای خطی را بهآرامی افزایش دهید. اگر خطوط از ابتدا بیش از حد فشرده شوند، فضای تصمیمگیری برای تیرگیهای بعدی کم میشود؛ پس مرحلهبهمرحله پیش بروید.
- در هاشور ساده، خطوط موازی و نزدیک به هم رسم کنید.
- برای تیرگی کمتر، فاصله خطوط را افزایش دهید.
- برای تیرگی بیشتر، فاصله خطوط را کاهش دهید یا لایه دیگری بیفزایید.
- چهار خانه از روشن تا تیره بسازید.
تمرین سوم؛ هاشور متقاطع و افزایش عمق
هاشور متقاطع از چند مجموعه خط تشکیل میشود که در زاویههای مختلف روی هم قرار میگیرند. ابتدا یک سطح هاشور ساده بسازید، سپس لایه دوم را با زاویهای تازه اضافه کنید. با افزایش لایهها، تیرگی بیشتر میشود و سطح، عمق بصری پیدا میکند.
در چهار درجه خاکستری، درجه اول میتواند یک لایه کمتراکم، درجه دوم دو لایه سبک، درجه سوم چند لایه متقاطع و درجه چهارم مجموعهای متراکم از خطوط باشد. فشار دست را ناگهان زیاد نکنید؛ افزودن لایهها کنترل بیشتری به شما میدهد.
- لایه دوم را با زاویهای متفاوت از لایه اول اضافه کنید.
- برای تیرگی بیشتر، مجموعههای خطی بیشتری بیفزایید.
- زاویه و جهت خطوط را با فرم کلی هماهنگ نگه دارید.
تمرین چهارم؛ نقطهگذاری و سایهزنی ظریف
نقطهگذاری روش دیگری برای ساخت سایه و عمق است. در قسمت روشن، نقطهها را با فاصله بیشتری قرار دهید و در بخش تیره، خوشههای متراکمتری بسازید. اندازه و فاصله نشانهها را تا حد امکان آگاهانه تغییر دهید.
این روش برای سایهزنی ظریف و نشان دادن تغییرات تدریجی مناسب است. در طراحی با جوهر، بهجای محو کردن سایهها، تیرگی را با انباشتن خطها و نقطهها بسازید و اجازه دهید سفیدی کاغذ نقش هایلایت را حفظ کند.
- نقطههای پراکنده برای نواحی روشنتر مناسباند.
- نقطههای متراکمتر، تیرگی بیشتری ایجاد میکنند.
- نقطهگذاری را کنار هاشور برای تغییر تدریجی امتحان کنید.
تمرین پنجم؛ هاشور همراستا با فرم (cross-contour)
هاشور همراستا با فرم یا cross-contour یعنی خطوطی که مسیر سطح و انحنای شیء را دنبال میکنند. اگر همه خطوط را کاملاً صاف و بیارتباط با فرم بکشید، گردی یا حجم کمتر دیده میشود. ابتدا کانتور هر حجم را مشخص کنید و سپس جهت هاشور را با آن هماهنگ کنید.
این تمرین را برای کره، استوانه، مخروط، دونات و کاسه تکرار کنید. در هر بار، به این فکر کنید که خط روی سطح شیء حرکت میکند. تغییر تدریجی تراکم نیز میتواند بخش روشن را از بخش سایه جدا کند.
- کره: خطوط را در مسیر انحنای سطح خمیده کنید.
- استوانه: هاشورها را با قوس سطح هماهنگ کنید.
- مخروط: جهت خطوط را به ساختار باریکشونده فرم نزدیک کنید.
- دونات و کاسه: خطوط را در امتداد انحنای سطح داخلی و بیرونی قرار دهید.
تمرین ششم؛ ساخت بافت با نشانهها
بافت از ترکیب جهت، فاصله و تراکم نشانهها شکل میگیرد. با تغییر جهت و تراکم نشانهها، تفاوتهای بصری سطح را تمرین کنید و در هر تمرین، رابطه نشانهها با فرم کلی شیء را مشاهده کنید.
ابتدا ساختار کلی شیء را ببینید و بعد نشانههای بافتی را اضافه کنید. مراقب باشید بافت، کانتور و حجم را پنهان نکند. سفیدی کاغذ را برای هایلایتها نگه دارید و تیرگی را با انباشتن نشانهها شکل دهید.
- برای هر سطح، جهت نشانهها را متناسب با فرم انتخاب کنید.
- تراکم نشانهها را با تغییر روشنایی و ویژگیهای بصری سطح هماهنگ کنید.
- سایهها را با محوکردن نسازید؛ آنها را با انباشتن نشانهها شکل دهید.
پروژه نهایی؛ طبیعت بیجان با یک منبع نور
برای پروژه نهایی، یک طبیعت بیجان ساده با اشیایی انتخاب کنید که سایههای قابلتشخیص داشته باشند. نورپردازی یکطرفه، رابطه روشنایی و تیرگی را واضحتر میکند. ابتدا فقط ترکیببندی و کانتور را رسم کنید؛ سپس با هاشور کمتراکم، تفاوت نواحی روشن و تیره را مشخص کنید.
در مرحله بعد، خطوط را با انحنای فرم هماهنگ کنید و در نقاط لازم لایههای متقاطع یا خوشههای نقطهای بیفزایید. از پر کردن عجولانه همه قسمتها خودداری کنید. در پایان، بررسی کنید آیا هایلایتها سفید ماندهاند و سایهها با تراکم نشانهها ساخته شدهاند. ثبت مراحل کار به ارزیابی روند کمک میکند.
- ۱. اشیای ساده را زیر نور یکطرفه بچینید.
- ۲. جای اشیا و کانتور کلی را ثبت کنید.
- ۳. نواحی روشن، نیمهتیره و تیره را مشاهده کنید.
- ۴. هاشور ساده را در راستای فرم اضافه کنید.
- ۵. برای تیرگیهای بیشتر، هاشور متقاطع یا نقطهگذاری به کار ببرید.
- ۶. هایلایتها و سفیدی کاغذ را بازبینی کنید.
- ۷. مراحل کار را ثبت و نتیجه را ارزیابی کنید.
اشتباههای رایج و برنامه تمرین
بیشتر خطاهای آغازین به عجله مربوطاند. اگر از همان ابتدا فشار زیادی وارد کنید یا چند لایه هاشور را بدون مشاهده فرم اضافه کنید، اصلاح مسیر دشوارتر میشود. راهحل، کار کردن از روشن به تیره و بازبینی پس از هر لایه است.
برای یک برنامه تمرینی کوتاه، هر جلسه را به یک مهارت اختصاص دهید: خط و فشار، چهار درجه خاکستری، هاشور متقاطع، نقطهگذاری و سپس حجمهای پایه. بعد از تکرار مستقل این تمرینها، آنها را در یک طبیعت بیجان ساده ترکیب کنید.
- فشار یکنواخت: فشار را از خطهای روشن تا تیره تمرین کنید.
- فاصله نامنظم: پیش از سرعت، نظم و فاصلهگذاری را تمرین کنید.
- تیرگی زودهنگام: ابتدا از لایههای کمتراکم شروع کنید.
- بیتوجهی به سفیدی کاغذ: هایلایت را از ابتدا خالی نگه دارید.
- ناهماهنگی هاشور با فرم: مسیر خطها را با انحنای شیء هماهنگ کنید.
- محوکردن سایه: تیرگی را با انباشتن خط و نقطه بسازید.
جمعبندی
آموزش طراحی با خودکار مشکی با ابزار محدود هم میتواند مسیر منظمی داشته باشد: ابتدا کنترل فشار و کانتور، سپس هاشور ساده، هاشور متقاطع و نقطهگذاری، و در پایان هاشور همراستا با فرم و ساخت بافت. در تمام مراحل، سفیدی کاغذ را برای هایلایت حفظ کنید و تیرگی را با تصمیمگیری درباره تراکم نشانهها بسازید.
با تکرار خطهای ساده، درجهبندی تیرگی و حجمهای پایه، تمرینهای مختلف را در یک طبیعت بیجان ساده ترکیب کنید.
پرسشهای پرتکرار
برای شروع آموزش طراحی با خودکار مشکی به چه ابزارهایی نیاز داریم؟+
یک خودکار مشکی، کاغذ نسبتاً سنگین، چند شیء ساده و نورپردازی یکطرفه کافی است. برای تمرینهای معمول، کاغذ ۱۲۰ تا ۱۶۰ گرم پیشنهاد میشود و برای هاشورهای متراکمتر میتوان کاغذ بالاتر از ۱۶۰ گرم را در نظر گرفت.
چطور فشار دست را برای ایجاد تیرگیهای مختلف کنترل کنیم؟+
تمرین را با فشار کم و خطهای روشن آغاز کنید و بهتدریج فشار را افزایش دهید. فشار کمتر برای نواحی روشن و فشار بیشتر برای سایهها کاربرد دارد؛ بااینحال، تیرگی فقط به فشار وابسته نیست و تراکم نشانهها نیز نقش مهمی دارد.
تفاوت هاشور و هاشور متقاطع در طراحی با خودکار چیست؟+
هاشور از مجموعهای از خطوط موازی تشکیل میشود. در هاشور متقاطع، چند مجموعه خط در زاویههای مختلف روی هم قرار میگیرند تا تیرگی افزایش یابد و عمق یا جهت فرم بهتر نشان داده شود.
چگونه با خودکار مشکی چهار درجه تیرگی یا یک گرادیان بسازیم؟+
چهار ناحیه کنار هم رسم کنید و در هر ناحیه با فاصلهگذاری متفاوت هاشور بزنید. در روشنترین ناحیه فاصله خطوط بیشتر و در تیرهترین ناحیه فاصله کمتر یا لایههای بیشتری از هاشور استفاده کنید. برای گرادیان، تراکم خطوط را بهتدریج تغییر دهید.
هاشور همراستا با فرم چگونه به نمایش حجم کمک میکند؟+
خطها را در راستای انحنای شیء قرار دهید؛ مثلاً روی کره مسیر خمیده و روی استوانه مسیر دورانی داشته باشند. این تغییر جهت، گردی و حجم فرم را بهتر القا میکند.
چرا باید سفیدی کاغذ را برای ایجاد هایلایت حفظ کرد؟+
در طراحی با جوهر، امکان پاککردن محدود است. بنابراین بهتر است بخشهای روشن و هایلایت را از ابتدا سفید نگه دارید و تیرگی را با افزودن خط، نقطه و لایههای هاشور بسازید، نه با محوکردن.
برای تمرین طراحی با خودکار چه نوع کاغذی مناسبتر است؟+
کاغذ ۱۲۰ تا ۱۶۰ گرم برای تمرینهای معمول پیشنهاد میشود. برای هاشورهای متراکمتر میتوان کاغذ بالاتر از ۱۶۰ گرم را در نظر گرفت. در یک پروژه طبیعت بیجان نیز کاغذ کارتریج ۲۰۰ گرم استفاده شده است.
چطور طراحی طبیعت بیجان ساده را با خودکار مشکی مرحلهبهمرحله اجرا کنیم؟+
چند شیء ساده را زیر نور یکطرفه قرار دهید، ابتدا جای آنها و کانتور را مشخص کنید، سپس نواحی روشن و تیره را مشاهده کنید. هاشور، هاشور متقاطع و نقطهگذاری را مرحلهبهمرحله اضافه کنید و در پایان سفیدی هایلایتها و رابطه سایهها را بررسی کنید.
منابع و مراجع
- Lesson: Drawing Everyday Objects — National Gallery of Art
یک تمرین آموزشی ساختاریافته برای طراحی اشیای روزمره پیشنهاد میکند که در آن هنرجو از تکنیکهای خطخطی، ژست، فشار کموزیاد، کانتور، هاشور و هاشور متقاطع استفاده کند. این منبع توضیح میدهد که فشار کم برای نواحی روشن و فشار بیشتر برای سایهها مناسب است؛ نزدیکترشدن خطوط هاشور تیرگی را افزایش میدهد و هاشور متقاطع میتواند جهت و گردی فرم را نشان دهد.
- Guide: learn to draw with a ballpoint pen — Caran d’Ache
خودکار بالپوینت را ابزاری دقیق اما نیازمند تمرین معرفی میکند، زیرا جوهر آن دائمی است و هر خط اهمیت دارد. منبع به کاربرد هاشور، نقطهگذاری و سایهزنی ظریف اشاره میکند و پیشنهاد میدهد برای جزئیات از نوک ظریفتر و برای سایهزنی از نوک پهنتر استفاده شود. همچنین کاغذ ۱۲۰ تا ۱۶۰ گرم را برای جلوگیری از نفوذ جوهر و کاغذ بالاتر از ۱۶۰ گرم را برای هاشور متراکمتر مناسب میداند.
- Drawing techniques and materials — National Portrait Gallery, London
توضیح میدهد که در طراحی با جوهر، سفیدی کاغذ برای ایجاد هایلایت حفظ میشود و بهجای محوکردن، سایه و تیرگی با انباشتن نشانهها ساخته میشود. هاشور بهعنوان خطوط موازی نزدیک به هم، هاشور متقاطع بهعنوان چند مجموعه خط متقاطع، و نقطهگذاری بهعنوان روشهای ایجاد سایه و عمق معرفی شدهاند. فاصله کمتر بین خطوط، تیرگی بیشتر و فاصله بیشتر، تیرگی کمتر ایجاد میکند.
- Exercise 7: Cross hatching — National Art School of Design portfolio resource
تمرینهای مشخصی برای هاشور با خودکار ارائه میکند: رسم خطوط موازی با فاصله منظم، ساخت خوشههای خطی در زاویههای مختلف، ایجاد چهار درجه خاکستری با افزودن لایههای هاشور، و ساخت گرادیان با خوشههای خطی. منبع همچنین هاشور همراستا با خطوط فرم یا cross-contour را برای تأکید بر حجم کره، استوانه، مخروط، دونات و کاسه پیشنهاد میکند.
- Kadina - Preliminary Visual Arts - Ball-Point Pen Still-Life Drawing — Kadina Preliminary Visual Arts, NSW Department of Education school resource
یک پروژه طراحی طبیعت بیجان با خودکار بالپوینت را شرح میدهد که در آن استفاده مداوم از هاشور و هاشور متقاطع، ثبت مراحل کار و ارزیابی روند اهمیت دارد. پروژه استفاده از کاغذ کارتریج ۲۰۰ گرم و نورپردازی و سایههای قابلتشخیص را برای تمرین طراحی پیشنهاد میکند.
